O Castro Fazouro

 

TEXTO E IMAXES DE XESÚS DE BREOGÁN

 

 

VISTA AÉREA DO CASTRO DE FAZOURO

 

Nesta punta está o Castro de Fazouro, castro dos denominados Marítimos do Noroeste, o máis importante que se conserva nesta zona.

Este castro corresponde a un asentamento cuxa cronoloxía, a maioría dos expertos, sitúana no cambio de Era e séculos I – II d. de C., é dicir, na época galaico-romana, máis que propiamente castrexa. Dita orixe ten o seu fundamento nos achádeos de “terra sigillata”* hispánica, en cerámica común romana, pero tamén pola distribución organizativa  estrutura interna do poboado, así como polos seus elementos construtivos.

As primeiras escavacións realizáronse na primavera de 1963, levándose a cabo, coa correspondente autorización da Comisión Provincial de Monumentos e a Dirección Xeral de Belas Artes, o delegado local de escavacións arqueolóxicas de Ribadeo D. José González de Sela y Torres, a quen acompañaba D. J.J. Suárez Acevedo. Dos traballos desenvolvidos deuse conta ao entón delegado de Zona do Distrito Universitario, D. Carlos Alonso del Real, e ao Sr. Chamoso Lamas, Comisario de Zona do servizo de Defensa do Patrimonio Artístico Nacional, sendo, igualmente, investigado por outros especialistas como D. Manuel Fernández Rodríguez, e visitado por innumerables expertos como el Sr. García y Bellido, Catedrático da Universidade de Madrid.

Unha nova prospección tivo lugar a partir do 7 de setembro de 1965, e recentemente levouse a cabo unha última campaña de limpeza e consolidación, separando a parte construída cun filamento de cuarcita que permite distinguir de forma clara a construción orixinal.

 

O CASTRO DE FAZOURO

A maioría dos expertos considera ao Castro de Fazouro como un “xacemento arqueolóxico de gran interese para o estudio da cultura castrexa sobre todo na súa etapa galaico-romana”. Precisamente co obxecto de cinguirnos  no posible aos comentarios científicos realizados polos diferentes investigadores, recollemos a continuación as primeiras reflexións publicadas  polos expertos Suárez Acevedo y Sela y Torres no volume 36 do Arquivo Español de Arqueoloxía, tralas primeiras escavacións. 

“Tanto este castro –nos din referíndose ao de Fazouro- como outros varios situados ao longo de dita costa presentan características análogas respecto á súa situación: todos eles están sobre un promontorio costeiro que avanza a modo de cabo cara ao mar; nas súas proximidades existe sempre un manancial ou un pequeno río e, por último, todos eles tamén presentan, en unión coa terra firme, grandes focos defensivos escavados na rocha, que separan totalmente o promontorio do resto do territorio circundante. (...)

 

Achádeos.- Ten o castro que estamos estudando unha forma sensiblemente pentagonal e en conxunto unha extensión aproximada de 7.000 metros cadrados. Un dos seus vértices apunta cara ao mar, sendo aquí onde se realizaron as escavacións de mediados de abril de 1963. Aparte do foso xa citado, o castro presenta un aspecto ondulado no seu relevo, cuxas protuberancias supoñemos corresponden ás ruínas das edificacións. Debeu de ter na época que foi habitado polos seus construtores, maior extensión que a actual, dado que a erosión mariña é moi forte nesta zona costeira, podendo calcular, á vista dos acantilados de base que avanzaría uns 25 ou 30 metros máis de cara ao mar. As escavacións realizáronse á beira do mesmo da costa e o éxito foi tal  que nos catro únicos días de traballo os achádeos foron os seguintes:

Edificacións.- Examinado o plano da parte ata agora escavada, cabe subliñar a presencia de ruínas (dun metro de altura aproximadamente) dunha vivenda de planta elipsoidal, construída, como tódalas edificacións restantes, de laxas de lousa, e en cuxo interior existe un banco de pedra contiguo ao muro e que ocupa un tercio da súa lonxitude. Unha edificación de planta baixa cadrada, cunha porta de acceso e nunha de cuxas esquinas o chan aparece lousado. Contiguo ao exterior dunha das fachadas de esta edificación aparecen nove chanzos en perfecto estado que rematan nunha pequena plataforma tamén de pedra. Restos destas tres vivendas, de traza semellante á primeira descrita, foron tamén postas ao descuberto. É interesante subliñar o lousado case o total dun anaco de calzada e dous pequenos espazos que separan entre si ás vivendas.

Obxectos de pedra.- No interior das edificacións e fóra delas apareceron algúns muíños de man, de granito, de tipo romano. Repartidas por distintos lugares da escavación, apareceron tamén laxas de lousa perforadas, semellantes ás que utilizan actualmente os agricultores comarcais para suxeitar o feo nos palleiros.

Cerámica.- De modo anárquico e moi mesturados atopáronse (case sempre entre os reducidos espazos que separan as vivendas) diversos restos de cerámica, autóctonos uns e exóticos outros, que constitúen unha testemuña de capital importancia para a datación no seu día do xacemento que estamos estudando. Sen intentar realizar unha sistemática clasificación de esta cerámica, podemos adiantar que os seus diferentes tipos van dende a basta cerámica negra con decoración espatulada, á “terra sigillata” nas súas versións romana e hispánica.

Obxectos de metal.- Ata o momento tan só se acharon os fragmentos dunha fíbula de bronce, característica desta cultura castrexa, e unha punta de frecha do mesmo metal”.
 

O CASTRO DE FAZOURO

Seguindo o noso criterio de fidelidade á documentación existente sobre o castro de Fazouro, reproducimos a continuación de forma literal, a comunicación publicada por D. Manuel Fernández e D. Carlos Alonso no Noticiario Arqueolóxico Hispánico do ano 1966, que corresponde aos traballos que eles mesmos realizaron no poboado en setembro de 1965.

 “(...) Nesta campaña continuamos as escavacións cara ao S. da construción de planta cuadrangular, logrando deixar ao descuberto outra construción de planta análoga, separada da anterior por un calexo de lousa e no que se abre unha porta de acceso a dita construción. Como o material desta está formado por lousas metamórficas do cámbrico, as paredes están construídas cun aparello moi regular, de indubidable procedencia romana. No ángulo SW da mesma atopáronse os retos dunha cociña: Nas paredes vense algúns machinais ao parecer para soster as vigas dun segundo piso.

Ao W. desta edificación, e contiguo á parede occidental da mesma, iniciamos a escavación de outro edificio, tamén de planta cuadrangular, con igual aparello, pero cuxo plano non podemos aínda completar por non ser escavada totalmente.
Así mesmo iniciáronse varias prospeccións neste castro que nos permiten localizar catro ou cinco construcións máis de tipo análogo ás anteriores.
Podemos anticipar que se trata dun poboado costeiro moi romanizado, como pode deducirse xa non só pola cerámica, se non polo lousado das rúas e, sobre todo polos restos de estuco nas paredes, con pintura vermella. Igualmente testemuñan a súa romanización ao atopar unha moeda de bronce correspondente á ceca de Clunia e á época dos Flavios que foi atopada anteriormente.
Un estudio máis detallado da edificación cuadrangular escavada en anos anteriores permitiu localizar no interior da mesma unha ferrería, cuxas escouras foron analizadas despois nun laboratorio do C.S.I.C. en Santiago, resultando ser dun mineral de ferro abundante na rexión.
Así mesmo sometemos a análise, e esperamos o informe correspondente dalgúns dos ósos,  cunchas e cinzas vexetais.
Tamén se atoparon fragmentos de pedras de muíños circulares e un fendedeiro seudoasturiense”.    

 

Destes e doutros diversos traballos dedúcese facilmente a importancia do Castro de Fazouro, “un xacemento de cita obrigada na bibliografía como exemplo típico de asentamento costeiro”, así definido por outros autores.

 En calquera caso, non só precisa do coidado e atención necesarios, si non de outras campañas de escavación que permitan airear novas pezas, moitas delas conservadas hoxe no Museo Provincial de Lugo, ou cando menos despexar algunha das incógnitas deste valioso achado –algunhas motivadas polo propio Chamoso Lamas- como por exemplo ¿a onde conducía a escaleira contigua á casa de tipo rectangular...?: ¿a unha segunda planta?, ¿ao faiado?, ¿a outro nivel de terreo? ...Seguro que todo isto saberémolo gracias ao estudio e investigación das próximas xeracións. De aí a importancia de coñecer os seus antecedentes e sobre todo de conservalos intactos.

 

O CASTRO DE FAZOURO

Compre destacar que quen descubriu este castro foi o focego Leopoldo Carro Moledo fillo dos populares fotógrafos “Foto Celta”.

 Leopoldo baseándose nas figueiras que rodean o entorno do lugar e que xa comentei que estas figueiras segundo o folclore popular puideran exercer no seu día como faros ou puntos de situación dos castros para os xentes que viñan por mar.

 Unha vez achadas as primeiras paredes, Leopoldo comentoullo ao alcalde José María Beltrán Veiga o cal enviou uns obreiros do concello para comezar as escavacións.

 Nesta primeira escavación xorden tres curiosas anécdotas: A primeira é que os obreiros que traballaron nela, como ouviran comentar que en vellas casas agachábanse tesouros entre as paredes (normalmente eran cartos o que se ocultaba), eles comezaron a tirar as paredes á busca dos tesouros, ata que Leopoldo lles puxo o berro no ceo e a correspondente advertencia.

 A segunda anécdota, trata de que uns amigos de Leopoldo intentaron meterlle gato por lebre entre os obxectos atopados na escavación, e ocorréuselles meter no medio dunha das paredes un crucifixo, pero para Leopoldo a  modernidade da cruz non lle colou.

 E a terceira anécdota, imposible de realizar nestes tempos é que por falta de cartos para poder alugar un camión para o transporte da terra sobrante, pediron permiso ao Ministerio de Marina para poder tirala ao mar. Permiso concedido.

 

 

(1)     NOTA: “Terra sigillata” ou "terram sigillatam" é un termo arqueolóxico. Provén do  vocábulo latino “sigillum” que significa selo. Nos Comenta Manuel Gutiérrez Claverol  profesor da Universidade de Xeoloxía de Oviedo.
Aplícase á cerámica, de uso corrente na época do Imperio Romano, feita cun molde  utilizando una arxila fina; é de cor vermello e está cuberta de verniz brillante.
As pezas desta cerámica están decoradas normalmente con selos, de aí o nome de “sigillata”.  A “terra sigillata” constitúe un dos principais restos orientadores nas escavacións romanas. Decaeu no transcurso do século II d. de C. ata desaparecer no século III.
Este tipo de cerámica pódese observar en calquera museo que mostre arqueoloxía romana. 
Lembremos que,  entre outros sitios, a podemos observar no museo romano de Mérida, que          
fixo Moneo.